دکتر حق شناس در گفتگو با نشریه دانشجویی مداد:

اشغال سفارت آمریکا عمده ترین دلیل حمایت همه جانبه غرب از عراق بود/ پذیرش قطعنامه 598 آغاز یک تجدید نظر در سیاست خارجی انقلاب محسوب می­شود/ مذاکره با آمریکا را در دولت فعلی مفید نمی­دانم

گفتگو : شهاب دبیری نژاد

دکتر محمد جواد حق شناس مدیرمسئول روزنامه­ی توقیف شده­ی اعتماد ملی است. وی که در مقطعی از دولت اصلاحات مشاور وزیر و مدیرکل سیاسی وزارت کشور بوده است، هم اکنون رییس ستاد انتخاباتی جبهه­ی اصلاح طلبان است. سه سال پیش و در شماره اول نشریه با ایشان در مورد روند آزاداندیشی در کشور و آینده اصلاح طلبی گفتگو شد و در این شماره جویای نظرات ایشان درباره­ی سیاست خارجه­ی پس از انقلاب، آینده­ی روابط ایران و آمریکا و تأثیر آن بر تحریم­های ضد ایرانی شدیم. با وجود اینکه ایشان در مسافرت­های نوروزی بسر می­بردند اما بازهم با متانت و روی باز پذیرای سوالاتمان شدند.

از دیدگاه شما رویکرد و ملاک اصلی تصمیم­گیران کشور در حوزه­ی سیاست خارجی چه باید باشد؟

پدیده ای که امروز در سیاست بین الملل شاهد آن هستیم، شکل گیری دولت- ملت هاست که به خصوص بعد از عهدنامه­ی وین حضور کشورها در عرصه روابط بین الملل دیده می شود و محور عمده­ی سیاست­ خارجی در کشورها بر اساس منافع ملی است. این روند از پایان جنگ جهانی دوم و شکل گیری سازمان ملل و قطب بندی جهان به شرق و غرب به اوج خود می رسد و تا امروز هم جایگزینی پیدا نکرده است. اگر به مبارزات مردم در تاریخ انقلاب اسلامی مراجعه کنیم، دو شعار اساسی در میان انقلابیون وجود داشت. یکی شعارِ «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» بود و دیگری، شعارِ« نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی» بود که به نوعی یک راهبرد برای سیاست خارجه­ی پس از انقلاب به شمار می­آمد و مورد تاکید بنیانگذار و رهبر انقلاب اسلامی هم بود و عملاً شاهد حاکمیت این شعار تقریباً در دهه­ی اول انقلاب هستیم.

چرا انقلابیون در ایران، این شعارها را مطرح کردند؟

اوج مبارزات مردم در سال­های 56 و 57 اتفاق می­افتد که همزمان با جهان دوقطبی است که به رهبری آمریکا و شوروی است که دو قطب اصلی سیاست بین الملل را تشکیل می­دادند و در سال 1332، مردم شاهد شکل گیری یک حرکت مشترک توسط آمریکا و انگلستان بودند که وقایع 28 مرداد را رقم زدند و طی آن دولت مرحوم دکتر مصدق از قدرت ساقط شد و از آن سال به مدت 25 سال شاهد حضور پررنگ نیروهای غربی و عمدتاً آمریکایی در قالب مستشاران نظامی و مواردی از این دست در کشور هستیم. همچنین در دهه 50 رژیم پهلوی سعی می­کند روابط خود را با شوروی و چین هم گسترش دهد و بعد از اوج گرفتن مبارزات، مردم شاهد حمایت عمومی دولت­ها و کشورهای بین المللی و عمدتاً اعضای اصلی شورای امنیت سازمان ملل از رژیم پهلوی و مخالفت با انقلاب مردمی بودند و از دیدگاه من، همه­ی این عوامل باعث مطرح شدن این شعارها توسط ملت ایران شد.

برسیم به دوران پس از انقلاب، دلیل اصلی تنش میان ایران و آمریکا به چه علت اتفاق می­افتد؟

پس از انقلاب، آمریکایی­ها زمینه­ی حضور شاه را در آمریکا فراهم می­کنند و این موضوع به نظر من یک اشتباه استراتژیک از سوی آمریکا محسوب می­شود، چون در  میان نیروهای انقلابی ایران این نگرانی را افزایش می­دهد که یک 28مرداد دیگری در راه است و در این زمان از سوی دانشجویان پیرو خط امام به سفارت آمریکا حمله می­شود و این سفارت توسط دانشجویان اشغال می­شود. در این زمان هست که بخش « نه غربی » سیاست انقلاب ایران خود را نشان می­دهد و یکی از اصلی­ترین دلایل تنش میان دوکشور همین موضوع است. گرچه در همان زمان، شاهد تهاجم نیروهای شوروی به افغانستان هستیم که با پذیرش میلیون­ها مهاجر افغانی و محکوم کردن اشغال افغانستان به بخش « نه شرقی » سیاست خارجی هم تأکید می­شود.

وقوع جنگ تحمیلی را تا چه حد تحت تأثیر سیاست خارجی پس از انقلاب می­دانید؟

پای بندی کشور نوپای انقلابی بر شعارهای اصلی انقلاب مخصوصاً در سیاست خارجی هزینه های سنگینی از جمله وقوع جنگ را در پی داشت و من بر این باور هستم یکی از دلایل اصلی شکل گیری این جنگ، حمایت بی­قید و شرطِ نظام و جامعه­ی جهانی از تهاجم نیروهای عراقی به ایران بود، به خاطر نوع سیاست­هایی که ایران در این سال­ها اتخاذ کرد  شاید عمده ترین دلیل این حمایت هم به اشغال سفارت آمریکا برمی­گشت. پس از 2سال ابتدایی جنگ، روند پیروزی­ها در جنگ به سود ایران می­شود و پس از فتح خرمشهر به مدت 6 سال شاهد یک دوره ای هستیم که عملاً جنگ هیچ نتیجه ای ندارد جز اتلاف سرمایه­ها و زیرساخت اقتصادی و کشتار نیروهای انسانی در کشور و در این میان نظام بین الملل هم به این نتیجه می­رسد که دو طرف جنگ در یک موازنه قرار بگیرند و نتیجه­ای که خواهد داشت یک جنگ طولانی و بدون داشتن طرف پیروز است.

پایان جنگ و پذیرش قطعنامه را در چه قالبی از سیاست خارجی انقلاب تحلیل می­کنید؟

جنگ به جایی می­رسد که رویارویی مستقیم بین نیروهای ایرانی و آمریکایی رخ می­دهد. آمریکا به اسکله­های نفتی ایران در خلیج فارس و خروجی­های صادراتی همچون سلمان، ابوذر و خارک حمله می­کند و اوج این رویارویی حمله­ی نیروهای آمریکایی به هواپیمای مسافربری ایران است که خلاف عرف و خلاف تمامی قوانین بین المللی است و منجر به نوشتن نامه­ی معروف مسئولین وقت به امام می­شود که نهایتاً قطعنامه­ی 598 توسط ایران پذیرفته می­شود و من این حرکت را آغز یک تجدید نظر در سیاست نه شرقی، نه غربی می­دانم. در واقع، ایران نگاه بر اساس منافع ملی را جایگزین نگاه ایدئولوژیک کرد و بحث تمامیت ارضی را رجحان داد بر نگاه­های آرمانگرایانه­ای که  مبتنی بر برخی باورهای ایدئولوژیک هست.

آیا می پذیرید که همین نگاه،  بر سیاست خارجی دولت­های سازندگی و اصلاحاتحاکم می­شود؟

بله. بازسازی روابط ایران با کشورهای غربی و توجه به اروپا که در دولت سازندگی در قالب گفتگوهای انتقادی و در دولت اصلاحات در قالب گفتگوهای سازنده مطرح شد و همچنین طرح تنش­زدایی و گفتگوی تمدن­ها از این نوع سیاست­ها به شمار می­آید.

در حال حاضر، دوباره بحث مذاکره با آمریکا مطرح است؛ ارزیابی شما از این موضوع چیست؟

به نظرم این موضوع جدیدی نیست. ما در این سال­ها شاهد مذاکره­ی ایران و آمریکا در زمینه مسائل افغانستان و عراق به صورت جداگانه بودیم. ضمن اینکه ما سال­ها در قالب گروه 1+5 با آمریکا در حال گفتگو هستیم، چون همه­ی ما می­دانیم رهبری این گروه با آمریکا است. همچنین مکاتباتی که بین سران عالی­رتبه­ی دو کشور رد و بدل شده است؛ نامه­هایی که دکتر احمدی نژاد برای رؤسای جمهور آمریکا نوشته است، مخصوصاً نامه­ای که پس از پیروزی اوباما به طرف آمریکایی نوشته شد و متأسفانه با پاسخی مواجه نشد و همچنین نامه­ای که اوباما برای مقام معظم رهبری ارسال کرد، همه این موارد این موضوع را اثبات می­کند ­که روابط بین دو کشور وجود داشته است و البته مذاکره­ی مستقیم شاید تنها موضوعی باشد که در حوزه­ی روابط دوجانبه تاکنون صورت نگرفته است. به نظر می­رسد با اعلام آمادگی آمریکایی­ها  در بالاترین سطوح­شان مخصوصاً اظهار نظری که اخیراً "جو بایدن" در این مورد کرده است و همچنین با سخنانی که رهبری در اول فروردین امسال داشتند که طی آن گرچه این موضوع را مثبت ارزیابی نمی­کنند اما با کلیت آن مخالفتی ندارند حاکی از این است که دو کشور به سمت مذاکرات در ماه­های آینده به پیش خواهند رفت. البته باید این مذاکرات در راستای منافع ملی باشد و طی آن باید نقش ایران در حوزه­ی سیاست بین الملل افزایش یابد ضمن اینکه نباید حقوق ملت ایران و نظام جمهوری اسلامی نادیده انگاشته شود.

دلیل این درخواست از سوی طرف آمریکایی در این مقطع زمانی چیست؟ آیا آثار منفی ناشی از تحریم­ها در کشور دلیل طرح این موضوع توسط آن­هاست؟

ایران به لحاظ استراتژیک و ژئوپولیتیک، کشوری بسیار کم­نظیر و ویژه است و به لحاظ انرژی کشور بسیار مهم و تأثیرگذار است و عملاً نمی­شود ایران را در حوزه­ سیاست بین الملل نادیده فرض کرد؛ ضمن اینکه در حال حاضر در یک موقعیت برتر در منطقه قرار گرفته است. اما در مورد تحریم­ها باید گفت آمریکایی­ها توانستند با ایجاد یک اجماع بین متحدین خودشان مخصوصاً در اتحادیه­ی اروپا، تحریم­ها را در یک سال اخیر شدت ببخشند که موفقیت آن­ها در ایجاد این اجماع را باید در دو عامل جستجو کرد؛ یکی سیاست­های اصولی و استقلال­طلبانه­ی ایران در زمینه­ مسائل هسته­ای و دیگری اشتباهات دولت احمدی نژاد در حوزه­ سیاست خارجی. این افزایش فشارها طبیعتاً باعث شده است که طرف آمریکایی احساس کند در یک موقعیت برتر می­تواند وارد مذاکره شود و به همین دلیل من مذاکره با آمریکا در زمان باقیمانده از دولت احمدی­نژاد مفید نمی­دانم.

یعنی نتیجه­ی انتخابات آینده ریاست جمهوری را بر روند مذاکرات تأثیرگذار می­دانید؟

انتخابات 92 باید بر اساس یک رقابت حداکثری بین تمامی جریان­های سیاسی برگزار شود که البته رهبری هم اخیراً بر این موضوع تأکید کردند. اگر برآیند کلیت نظام سیاسی باشد و به تبع آن حمایت عمومی که از سیاست خارجی مطمئن و مستقل و حامی منافع ملی می­آید می­تواند روند مذاکرات را به سود کشور و ملت پیش ببرد و البته این موضوع، مشروط به حمایت­های رهبری نظام از این مذاکرات است.

چه انتخاباتی از دیدگاه شما انتخابات حداکثری محسوب می­شود؟

برگزاری انتخابات حداکثری در صورتی است که تمام سلایق سیاسی بتوانند با نامزدهای حداکثری خود در انتخابات شرکت کنند و همه­ی صاحبان نفوذ و قدرت هم این صحبت رهبری را که بنده فقط یک رأی دارم را مایه­ی عبرت خود قرار دهند و مردم بتوانند در چارچوب قانون اساسی و در قالب یک انتخابات ضابطه­مند نفر مورد نظر خود را انتخاب کنند.

آیا در سال 88 انتخابات حداکثری برگزار شد؟

الان موضوع بحث ما این نیست ولی به به نظرم بستر این موضوع فراهم نشد. در سال 88 اشتباهاتی از سوی ناظران، مجریان و کاندیداهای انتخاباتی صورت گرفت که کشور را دچار مشکل کرد.

حالا بر فرض اینکه دولتی که شما آن را حداکثری می­نامید در دوره یازدهم تشکیل شود در این صورت آینده مذاکرات ایران و آمریکا را چگونه ارزیابی می­کنید؟ آیا اثری در کاهش تحریم­ها خواهد داشت؟

به نظرم، خودِ مذاکره مهم نیست بلکه نتیجه­ی مذاکره و چارچوب­هایی که در آن پیگیری می­شود حائز اهمیت است. در مورد تحریم­ها هم باید گفت، در پی مذاکرات مقطعی و یا حتی طی یکی دو سال قرار نیست گستردگی آنها کاهش یابد.

منظور من، تحریم­های شدیدی است که طی یک سال اخیر وضع شده است.

تحریم­هایی که ناشی از سیاست­های برخی کشورهای بزرگ و اتحادیه اروپا ایجاد شده است، ممکن است با مذاکره قابل حل شدن باشد اما آن دسته از تحریم­ها که توسط شورای امنیت سازمان ملل وضع شده است به راحتی قابل برداشتن نیست؛ کما اینکه در مورد تحریم­هایی که علیه کشور عراق در اواخر دوره صدام ایجاد شد نیز شاهد آن هستیم پس از 8سال، کم کم درحال برداشته شدن است.

از اینکه این فرصت توسط شما در اختیارمان قرار گرفت، بی نهایت سپاسگزاریم و برایتان آرزوی سال خوبی را داریم.

من هم ضمن تبریک سال نو، برای شما و همه دانشجویان دغدغه­مند کشورم آرزوی موفقیت و بهروزی دارم.